Ðường Lâm (Sơn Tây, Hà Tây) là một làng Việt cổ điển hình với cây đa - bến nước - sân đình, nhưng đặc biệt hơn ở chỗ các bờ tường, bờ ao, vòm cổng, chái nhà... trong làng đều được xây từ đá ong. Những viên đá xù xì, đã được thời gian gội cho sạch bóng, khiến Ðường Lâm có vẻ đẹp cổ kính mà giản dị, nguyên sơ. Ðường Lâm cũng là nơi sinh ra hai vị anh hùng dân tộc: Ngô Quyền và Phùng Hưng, bởi vậy còn được gọi là đất hai vua.

Quả là hiếm có làng quê nào ở Việt Nam lại giữ nhiều kỷ lục như làng Việt cổ đá ong Ðường Lâm (Sơn Tây, Hà Tây). Cách bờ hồ Hoàn Kiếm của thủ đô 47 km đường rải nhựa, nhưng bao năm nay, ngày lại ngày du khách vẫn tìm về đây như thể hành hương về với cội nguồn dân tộc. ở một cái ấp bé xíu mà đã sinh ra cho lịch sử dân tộc hai vị anh hùng: Ngô Quyền đánh quân Nam Hán chấm dứt một nghìn năm Bắc thuộc và Phùng Hưng đánh hổ "báo quốc an dân". Vì thế, Ðường Lâm còn được gọi là "đất hai vua". Các danh nhân như Thám Hoa Giang Văn Minh, cụ Phan Kế Toại... cũng chôn nhau cắt rốn ở đây. Với truyền thống văn vật ấy và với rất nhiều những di tích, hiện vật cổ khác, Ðường Lâm đã vinh dự được chọn xây thành một làng Việt cổ đá ong.

Ngày nay, ở Ðường Lâm vẫn còn lăng thờ cụ Ngô Quyền, rặng duối buộc voi của quân tướng cụ Ngô; đình thờ Bố Cái Ðại Vương Phùng Hưng; nhà thờ họ Giang và phần mộ Thám hoa Giang Văn Minh... Ðó là truyền thống, là niềm tự hào, sức cuốn hút tận đáy tâm linh của một vùng địa linh nhân kiệt.

Theo các nhà nghiên cứu, theo các bậc túc nho của đất Ðường Lâm văn vật, chất Việt cổ đá ong ở Ðường Lâm biểu hiện trong lối kiến trúc và vật liệu xây dựng của làng. Hầu hết vật liệu xây nên những bờ tường, những vòm cổng... toàn là bằng đá ong. ở Việt Nam, đá ong chủ yếu chỉ có một dải chạy hình cánh cung ở phía tây bắc và phía bắc của đồng bằng sông Hồng. Nhưng "đặc" và "độc đáo" nhất phải kể đến đá ong Sơn Tây. Ðôi mắt người Sơn Tây vào thơ Quang Dũng với những mắt đá ong đến mềm lòng bao thế hệ: Ðất đá ong khô nhiều ngấn lệ. Cả Ðường Lâm đậm một màu nâu "bánh mì cháy" của đá ong già và cổ. Nếu đem so những bức tường đá ong chạy dài song song quanh làng với những thứ tường gạch chít trát vôi ve bây giờ thì mới thấy hết những giá trị của các bức tường cổ. Tường đá ong dày, vững mà đẹp cổ kính, giản dị, nguyên sơ. Những viên đá xù xì, nước thời gian đã gội cho sạch bóng, lớp đất đỏ làm "hồ" xây cũng đã bị xối hết qua nắng mưa, cái màu nâu mát dịu và không hề tích nhiệt khi trời nắng nóng ấy thật quyến rũ. Trong mỗi ngôi nhà cổ, mỗi câu chuyện của người cao tuổi đất Ðường Lâm bây giờ vẫn còn ăm ắp những kỷ niệm đẹp, pha chút tự hào của người Ðường Lâm với lớp văn nghệ sĩ thời tản cư. Ðó là những Quang Dũng, Thế Lữ, Song Kim, Nguyễn Sáng, Hoàng Tố Nguyên...

Ðiều đáng kể nữa ở Ðường Lâm là một mô hình làng Việt cổ đặc trưng. Cái mô típ làng cổ với đủ "bộ" cây đa - bến nước - sân đình rất tiêu biểu. Rẽ khỏi quốc lộ 32, du khách chợt gặp ngay một gốc đa cổ thụ, bên dưới, trong tán lá rậm của nó là một chiếc cổng làng lô xô ngói âm dương, cổng có cánh lớn, có thể đóng rào được, cánh cổng làm bằng gỗ lim to (điều này rất hiếm nơi có và còn giữ được). Bên cạnh đó là ao làng với cây gạo cổ, những rặng dừa già soi bóng. Bên bờ ao có các bậc gạch bát cổ đi xuống sát mép nước, bờ ao được kè bằng đá ong cổ. Con đường làng uốn cong, chạy theo những đốc nhà, chái nhà, bờ tường cũng xây đá ong. Ðình Mông Phụ cột to mấy người ôm, mái đao cong vút, cổ kính, được đặt trên một quả đồi (cao nhất làng). Ði tiếp, du khách sẽ gặp Sùng Nghiêm Tự (chùa Mía) với cả 400 pho tượng, do một cung phi của Chúa Trịnh (người làng) xây, được phong là Nam Thiên đệ nhị... chùa, rất đẹp, về giá trị kiến trúc với những pho tượng quý...

Ðặc biệt, những con đường xếp gạch nghiền "tiền trao tiền cưới" chạy dọc ngang khắp làng, dẫn chúng ta đến với những chiếc giếng làng - dấu ấn của lối sinh hoạt cộng đồng nông thôn người Việt xưa. "Giếng trăng nơi hò hẹn - nơi đây đã xảy ra bao trò hợp tan". Hẹn nhau bên bờ giếng, chờ nhau lúc rạng trăng, một thi sĩ ở đất Ðường Lâm bảo: Sợi dây gàu bên bờ giếng làng đã níu còng bao tấm lưng người mẹ, người chị, người bà... Ðúng là mọi sinh hoạt đều diễn ra bên chiếc giếng làng. Riêng làng Mông Phụ đã có đủ, rải rác: Giếng Sây - giếng Sải, giếng Sui, giếng Giang, giếng Ðình (mắt sáng con rồng) và giếng Miễu (tục truyền là mắt đục của con rồng). Những cái giếng to, bờ giếng dày xây gạch già, đá ong cổ, nước trong, bốn mùa không bao giờ cạn. Dưới đáy giếng nước trong, những con cá to bằng bắp chân lượn lờ bơi lội. Dân làng bảo: Những hàm ếch của giếng sâu vô tận, thông ra tận sông Hồng. Ðặc biệt như ở giếng Sui, có con rùa đội bia viết bốn chữ nhất phiến băng tâm (một tấm lòng trong sáng nhưá băng - chỉ cả lòng người và nước giếng). Bà con xóm Sui bao đời nay đến tận bây giờ vẫn ăn nước giếng. Và ý nghĩa giáo dục - ý nghĩa cộng đồng từ chiếc giếng này thì chẳng ai dám phủ nhận. Cũng như thế, giếng Ðình có một ý nghĩa đặc biệt trong tổng thể kiến trúc chung cho đình Mông Phụ...

       Back Mục Lục VIỆTNAM QUÊ HƯƠNG TÔI

GAMES     ABOUT     KIENTRUC     THƠ & TẾU     QUÊ HƯƠNG
MÙI VỊ QUÊ TA     ALBUM VIỆT     QUỐC KỲ     MẸ VIỆT     THƠ TÌNH     THƠ HAY