Ðình Tây Ðằng thuộc xã Tây Ðằng, thị trấn Ba Vì, tỉnh Hà Tây được xây dựng năm 1583, thờ Tản Viên Sơn Thánh. Ngôi đình cổ là một khối kiến trúc thể hiện nghệ thuật tạo hình trang trí vào loại bậc nhất của thời Lê. Ðồng thời, nó cũng chất chứa cả khát vọng sống cùng những ẩn ức của các thế hệ nghệ nhân trong nhiều thế kỷ xây dựng, trùng tu, tô điểm.

  Ðình Tây Ðằng được biết tiếng như một bảo tàng nghệ thuật kiến trúc, tạo hình, trang trí tiêu biểu bậc nhất trong di sản kiến trúc-nghệ thuật cổ truyền của ông cha.

Ðầu đao ở đình Tây Ðằng.

   Ngôi đình nổi tiếng lâu đời này ở Kẻ Ðằng, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây xưa, nay là xã Tây Ðằng, thị trấn Ba Vì, tỉnh Hà Tây. Không còn tài liệu và vết tích cho hay năm khởi dựng đình. Bằng vào diện mạo kiến trúc và điêu khắc (cũng là hiếm có) khá trọn vẹn phong cách thời Lê, cùng bốn chữ "Quý Mùi niên tạo" khắc trên một đầu cột, có thể tin là đình dựng vào năm 1583.

Ðình thờ Tản Viên Sơn Thánh - vị thần huyền thoại gắn liền với tín ngưỡng người Việt cổ thời dựng nước, về sau vẫn được thờ phụng ở rất nhiều làng quê trên đường tổ tiên đi mở mang bờ cõi, như vị thần "hộ quốc an dân" (giữ nước, giúp dân). Thăng Long - Hà Nội thờ Thánh Tản Viên (tại đình Kim Liên) như một trong bốn vị Thần trụ cột (tứ trấn) của kinh đô.

   Nét cổ kính bậc nhất của đình thấy ở quy hoạch mặt bằng đơn giản: ngôi nhà lớn năm gian hai chái chạy dài hình chữ "nhất", không có cả tiền tế lẫn hậu cung, cũng không có tường bao, mà thông thoáng bốn bề, giống ngôi nhà chung của cộng đồng làng xã hơn là không gian của lễ nghi tín ngưỡng. Hai bên sân rộng phía trước đình, là hai nếp nhà ngói nhỏ quen gọi "tả mạc" và "hữu mạc".

   Không có dáng đồ sộ, nguy nga, không có sự phức tạp về bố cục mặt bằng kiến trúc, nhưng chính ngôi đình lại có sức chứa khổng lồ về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và trang trí với tài năng tuyệt vời gửi gắm trong đó cả tâm trạng cùng khát vọng, cả ẩn ức cùng niềm lạc quan thời cuộc của các thế hệ nghệ nhân không chỉ của xứ Ðoài, mà của các xứ Bắc, trong nhiều thế kỷ xây dựng, trùng tu, tô điểm.

	Trò chơi trồng người.

   Khối nhà rộng, thấp được tạo ấn tượng nhẹ nhàng, thanh thoát bằng giải pháp thu ngắn nóc nhà, chừa khoảng mái rộng cho vút lên bốn đầu đao uốn cong được gắn hình rồng, lân, rùa, phượng (tứ linh) bằng đất nung mầu nâu sẫm. Hệ khung chịu lực gồm 48 cột lim lớn (tám hàng ngang và sáu hàng dọc), đỡ hệ xà, bẩy kiểu "chồng rường" và các xà dọc (quá giang), tất cả liên kết với nhau bằng khớp mộng.

   Làm sửng sốt và say mê khách thăm và giới nghiên cứu cả trong nước lẫn nước ngoài, cả một thế giới sầm uất của điêu khắc gỗ - chạm nổi và chạm lộng - tài ba, hiện lên trên hầu như mọi xà, kèo, bẩy, bức cốn, cửa võng, v.v. đến nỗi không còn khoảng trống nào trên gỗ. Biết bao là đề tài vô cùng đa dạng được thể hiện trên từng mảng, từng khu vực không gian, mà lại hài hòa trong bố
cục chung tổng thể.

   Ðộc đáo và sảng khoái nhất là những "bức tranh chạm nổi" miêu tả phác thực, sống động và không kém phần tinh tế đời sống dân gian. Hẳn là đời sống thứ dân lam lũ được tôn vinh giữa nơi thờ phụng này, xuất hiện ở thế kỷ 18, thời của làn sóng dân chủ dâng cao, của khởi nghĩa nông dân đòi quyền sống, của truyện nôm khuyết danh ca ngợi đạo đức bình dân. Này là nỗi nhọc nhằn người tiều phu đốn củi. Này là cảnh chạy lụt hay chạy loạn người mẹ oằn vai gánh con đặt trong đôi thúng. Kia là thú bơi thuyền, chuốc rượu. Kia là cuộc vui với trò người chổng ngược chân trồng cây chuối. Kia nữa, hồn nhiên và thơ mộng trai gái âu yếm chải tóc cho nhau... Bắt lấy cái ý, cái thần bằng những nhát đục khỏe khoắn, tạo khối chứ không tỉa nét, thủ pháp các nghệ nhân một thời làm ngẩn ngơ cả những nhà điêu khắc theo trường phái hiện đại thời nay.

   Khách thăm đình Tây Ðằng, lui gót rồi mà tâm tưởng còn âm vang biết bao ấn tượng về tài năng, khát vọng, niềm vui sống bất tận của ông cha.

  Bảo Anh        Back Mục Lục VIỆTNAM QUÊ HƯƠNG TÔI

GAMES     ABOUT     KIENTRUC     THƠ & TẾU     QUÊ HƯƠNG
MÙI VỊ QUÊ TA     ALBUM VIỆT     QUỐC KỲ     MẸ VIỆT     THƠ TÌNH     THƠ HAY